ნინო ჯანგირაშვილი-რა არის ყველაზე საშიში ეუთოს მოსკოვის მექანიზმის ანგარიშში ივანიშვილისთვის

ამ ანგარიშის მიხედვით რეჟიმის ნებისმიერი რანგის მსახურის ან ხელმძღვანელის პასუხისმგებლობის საკითხი დადგეს. არა ჰააგის სასამართლოში, რთული და გაჭიანურებული პროცედურებით, არამედ უფრო სწრაფად და მარტივად.

Chatgpt-ს დახმარებით გავაკეთე ქოცებისთვის ყველაზე საშიში რეკომენდაციის მიმოხილვა. გირჩევთ წაიკითხოთ ბოლომდე

მოსკოვის მექანიზმის ანგარიშში არის ერთი რეკომენდაცია, რომელიც არის ყველაზე მძიმე რეჟიმისთვის, იმაზე მძიმე და საშიში, ვიდრე ჰააგის სასამართლო. ანგარიში მოუწოდებს საერთაშორისო საზოგადოებას:

განიხილონ წამებისა და არაადამიანური მოპყრობის ჩამდენი პირებისა და მათი პასუხისმგებელი ხელმძღვანელების მართლმსაჯულების წინაშე წარდგენა სხვა ქვეყნების ეროვნულ სასამართლოებში, მათ შორის უნივერსალური იურისდიქციის გამოყენებით.

მარტივად რომ ვთქვათ, ეს ნიშნავს ერთ რამეს:

თუ ქვეყანაში მძიმე დანაშაულებზე რეალური გამოძიება არ ტარდება, საქმე შეიძლება გადავიდეს სხვა ქვეყნების სასამართლოებში.

არა საერთაშორისო სასამართლოებში, როგორიცაა მაგალითად International Criminal Court, რომლებიც მუშაობენ ძალიან რთული და ნელი პროცედურებით – საჭიროა იურისიდიქციის საკითხის გადაწყვეტა, საერთაშორისო გამოძიება, სახელმწიფოების თანამშრომლობა და წლობით გაჭიანურებული პროცესი– არამედ, ქვეყნების ეროვნულ სასამართლოებში.

ეროვნული სასამართლოები უფრო მოქნილია.

თუ საქმე გადადის ეროვნულ სასამართლოში:

პროცესი შეიძლება იყოს უფრო სწრაფი, რადგან:

• პროკურატურა პირდაპირ იწყებს გამოძიებას

• სასამართლო უკვე არსებობს

• პროცესი ჰგავს ჩვეულებრივ სისხლის სამართლის საქმეს.

ამიტომ ბოლო წლებში ბევრი მნიშვნელოვანი საქმე სწორედ ასე დაიწყო.

როდესაც ანგარიშში წერია:

national courts + universal jurisdiction

ეს პრაქტიკულად ნიშნავს:

სხვა ქვეყნებს ეუბნებიან, რომ მათ აქვთ სამართლებრივი ინსტრუმენტი, თუ შიდა გამოძიება საქართველოში არ იქნება ეფექტური.

მაგალითად, გერმანულ სასამართლოს ჩვეულებრივად შეუძლია გაასამართლოს საქართველოში ჩადენილი დანაშაულისთვის ადამიანი.

რა არის უნივერსალური იურისდიქცია

უნივერსალური იურისდიქცია არის საერთაშორისო სამართლის პრინციპი, რომლის მიხედვითაც გარკვეული დანაშაულები იმდენად მძიმეა, რომ მათი გამოძიება შეუძლია ნებისმიერ სახელმწიფოს, მაშინაც კი თუ:

• დანაშაული სხვა ქვეყანაში მოხდა

• ბრალდებული იმ ქვეყნის მოქალაქე არ არის

• მსხვერპლი იმ ქვეყნის მოქალაქე არ არის

ეს პრინციპი გამოიყენება განსაკუთრებით მძიმე დანაშაულებზე:

• წამება

• არაადამიანური მოპყრობა

• კაცობრიობის წინააღმდეგ დანაშაულები

• ომის დანაშაულები

ანუ თუ სახელმწიფოში ასეთი დანაშაულების გამოძიება არ ხდება, სხვა სახელმწიფოებს შეუძლიათ დაიწყონ საქმე.

რატომ არის მნიშვნელოვანი, რომ რეკომენდაციაში წერია „წამება“

საერთაშორისო სამართალში წამება ერთ-ერთი ყველაზე მძიმე დანაშაულია.

არსებობს გაეროს სპეციალური კონვენცია წამების წინააღმდეგ, რომელიც ავალდებულებს ქვეყნებს:

ან თავად გაასამართლონ წამების ჩამდენი პირები, ან მისცენ სხვა ქვეყანას ამის შესაძლებლობა.

ამიტომ როდესაც საერთაშორისო დოკუმენტში პირდაპირ გამოიყენება სიტყვა “torture”, ეს ავტომატურად ქმნის სამართლებრივ საფუძველს უნივერსალური იურისდიქციისთვის.

რატომ არის მნიშვნელოვანი „არაადამიანური მოპყრობა“

რეკომენდაციაში წერია არა მხოლოდ „წამება“, არამედ არაადამიანური მოპყრობაც.

ეს მნიშვნელოვანია, რადგან ბევრი მძიმე შემთხვევა შეიძლება ფორმალურად არ ჩაითვალოს წამებად, მაგრამ მაინც იყოს:

• სასტიკი ცემა

• დამამცირებელი მოპყრობა

• მძიმე პირობებში უკანონო დაკავება

• ფსიქოლოგიური ძალადობა

ამიტომ ორივე ტერმინის გამოყენება ნიშნავს, რომ პასუხისმგებლობის ჩარჩო ძალიან ფართოა.

რომელ ქვეყნებში შეიძლება ასეთი საქმეების დაწყება

ევროპაში უნივერსალური იურისდიქციის საფუძველზე საქმეების წარმოება შესაძლებელია, მაგალითად:

• გერმანია

• საფრანგეთი

• შვედეთი

• ნიდერლანდები

• ბელგია

• შვეიცარია

• ნორვეგია

• დანია

• ფინეთი

• ესპანეთი

განსაკუთრებით აქტიურია გერმანია, სადაც მოქმედებს სპეციალური კანონი საერთაშორისო დანაშაულებზე (Völkerstrafgesetzbuch).

ამ კანონის მიხედვით გერმანიის ფედერალურ პროკურატურას შეუძლია დაიწყოს გამოძიება მაშინაც კი, როცა დანაშაული საერთოდ არ არის დაკავშირებული გერმანიასთან.

როგორ იწყება ასეთი საქმე

ასეთი საქმეები ხშირად იწყება შემდეგნაირად:

დაზარალებულები ან უფლებადამცველი ორგანიზაციები აგროვებენ მტკიცებულებებს

მათი ადვოკატები მიმართავენ უცხო ქვეყნის პროკურატურას

პროკურატურა იწყებს ოფიციალურ გამოძიებას

იკითხებიან მოწმეები და გროვდება დოკუმენტები

ასეთი გამოძიების დაწყებას არ სჭირდება, რომ ბრალდებული უკვე იმ ქვეყანაში იყოს.

რა არის „სტრუქტურული გამოძიება“

ევროპის პროკურატურებში ხშირად გამოიყენება მოდელი, რომელსაც ეწოდება structural investigation.

ეს ნიშნავს, რომ პროკურატურა იწყებს გამოძიებას კონკრეტული დანაშაულებრივი სისტემის შესახებ – მაგალითად წამებისა და ძალადობის პრაქტიკაზე ისე, რომ თავიდანვე შეიძლება არ დასახელდეს კონკრეტული ბრალდებულები.

ამ ეტაპზე პროკურატურა:

• აგროვებს მტკიცებულებებს

• კითხავს მოწმეებს

• ადგენს პასუხისმგებელი პირების ჯაჭვს

როდესაც მტკიცებულებები საკმარისია, სასამართლო გასცემს დაკავების ორდერს კონკრეტული პირების წინააღმდეგ.

სად შეიძლება მოხდეს დაკავება

თუ სასამართლო გასცემს დაკავების ორდერს, ადამიანი შეიძლება დააკავონ:

• იმ ქვეყანაში, რომელმაც საქმე დაიწყო

• ევროკავშირის სხვა ქვეყნებში

• სხვა სახელმწიფოებშიც საერთაშორისო სამართლებრივი თანამშრომლობის ფარგლებში

ამიტომ ასეთ საქმეებში ხშირად ხდება ის, რომ ბრალდებულებისთვის საერთაშორისო გადაადგილება ფაქტობრივად შეუძლებელი ხდება.

რეალური მაგალითები

უნივერსალური იურისდიქცია უკვე არაერთხელ გამოყენებულა.

ყველაზე ცნობილი შემთხვევაა ჩილეს ყოფილი დიქტატორი აუგუსტო პინოჩეტი.

მის წინააღმდეგ გამოძიება დაიწყო ესპანეთის სასამართლომ და გასცა საერთაშორისო დაკავების ორდერი. 1998 წელს პინოჩეტი იმყოფებოდა ლონდონში და სწორედ იქ დააკავა ბრიტანეთის პოლიციამ ესპანეთის ორდერის საფუძველზე.

ამ მექანიზმის გამოყენების ბოლოდროინდელი მაგალითია სირიის უშიშროების მაღალჩინოსნის საქმე. ანვარ რასლანი გერმანიაში ჩავიდა როგორც ლტოლვილი და 2019 წელს ბერლინში დააკავეს.

მისი საქმე განიხილა გერმანიის სასამართლომ ქალაქ კობლენცში.

2022 წელს მას მიუსაჯეს სამუდამო პატიმრობა წამებისა და კაცობრიობის წინააღმდეგ დანაშაულისთვის.

დანაშაული მოხდა სირიაში, მაგრამ სასამართლო გაიმართა გერმანიაში, უნივერსალური იურისდიქციის საფუძველზე.

რით განსხვავდება ეს ჰააგის სასამართლოსგან

ბევრს ჰგონია, რომ ასეთი საქმეები მხოლოდ ჰააგაში შეიძლება მოხვდეს.

საერთაშორისო სისხლის სამართლის სასამართლო ჰააგაში მუშაობს რთული და ხანგრძლივი პროცედურებით.

საქმის დაწყება ხშირად დამოკიდებულია:

• სახელმწიფოების თანხმობაზე

• გაეროს უშიშროების საბჭოზე

• საერთაშორისო მანდატზე

ეროვნული სასამართლოები კი მოქმედებენ ბევრად უფრო პირდაპირ.

პროკურატურა თავად იწყებს გამოძიებას და სასამართლოს შეუძლია გასცეს დაკავების ორდერი საერთაშორისო ინსტიტუტების ჩარევის გარეშე.

ამიტომ პრაქტიკაში ასეთი საქმეები ხშირად უფრო სწრაფად იწყება ეროვნულ სასამართლოებში, ვიდრე ჰააგაში.

რას ნიშნავს „პასუხისმგებელი ხელმძღვანელები“

ანგარიშში წერია:

“perpetrators and their responsible superiors.”

ეს ეხება საერთაშორისო სამართლის პრინციპს command responsibility — მეთაურის პასუხისმგებლობას.

ეს ნიშნავს, რომ პასუხისმგებელი შეიძლება იყოს არა მხოლოდ ადამიანი, ვინც უშუალოდ ჩაიდინა ძალადობა, არამედ ისიც ვინც:

• გასცა ბრძანება

• იცოდა დანაშაულის შესახებ

• ან უნდა სცოდნოდა და არაფერი გააკეთა მის შესაჩერებლად.

ანუ პასუხისმგებლობა შეიძლება გავრცელდეს ბრძანების მთელ ჯაჭვზე.

შეიძლება თუ არა პასუხისმგებლობა დაეკისროს ადამიანს, რომელსაც ოფიციალური თანამდებობა არ აქვს

საერთაშორისო სამართალში არსებობს პრინციპი effective control — რეალური კონტროლი.

თუ დადგინდა, რომ რომელიმე პირი რეალურად აკონტროლებდა სისტემას, იღებდა გადაწყვეტილებებს ან მართავდა ძალოვან სტრუქტურებს, პასუხისმგებლობა შეიძლება დაეკისროს მასაც, მიუხედავად იმისა ჰქონდა თუ არა ოფიციალური თანამდებობა.

სასამართლოსთვის მნიშვნელოვანია რეალური ძალაუფლება და გავლენა.

რატომ არის ეს სერიოზული სიგნალი ივანიშვილის სისტემისთვის

მოსკოვის მექანიზმის ანგარიშში ასეთი რეკომენდაციის ჩაწერა ნიშნავს, რომ საერთაშორისო ექსპერტები უკვე პირდაპირ მიუთითებენ ერთ რამეზე:

თუ საქართველოში მძიმე დარღვევებზე რეალური გამოძიება არ იქნება, პასუხისმგებლობის საკითხი შეიძლება გადავიდეს სხვა ქვეყნების სასამართლოებში.

ეს ნიშნავს, რომ თეორიულად გამოძიება შეიძლება შეეხოს:

• ძალოვანი სტრუქტურების წარმომადგენლებს

• მათ უშუალო ხელმძღვანელებს

• და იმ პირებსაც, რომლებიც რეალურად აკონტროლებენ სისტემას

საერთაშორისო სამართალში მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ ფორმალური თანამდებობა, არამედ რეალური კონტროლი და გადაწყვეტილებების გავლენა.

ამიტომ ასეთი რეკომენდაცია არის პირდაპირი სიგნალი:

თუ ქვეყანაში არ იმუშავებს მართლმსაჯულება, პასუხისმგებლობის საკითხი შეიძლება დადგეს საერთაშორისო დონეზე.

და ისტორია უკვე არაერთხელ აჩვენებს, რომ როდესაც ასეთი პროცესები იწყება, ისინი ხშირად სრულიად რეალურ სამართლებრივ შედეგამდე მიდის.